Een eerste voorwaarde om onderzoeksdata te kunnen (her)gebruiken is toegang. Kun je er wel bij?

Tot voor kort was deze toegang slechts geregeld in de Gedragscode Wetenschapsbeoefening van de VSNU¹. Deze gedragscode stelt dat ruwe onderzoeksdata vijf jaar bewaard moeten worden en op aanvraag van derden ter beschikking gesteld moeten kunnen worden.
In 2011 draait NWO de zaken om. Wetenschappers die een subsidie van NWO krijgen zijn verplicht² hun gegevens openbaar te maken. 

Een tweede voorwaarde om op onderzoeksdata voor te kunnen bouwen is toestemming. Mag je data wel (her)gebruiken?

Auteursrecht

Op ruwe onderzoeksdata (blote feiten) zit in principe geen auteursrecht (copyright). Feiten zijn vrij³. Alleen de vorm waarin die feiten gegoten is, kan voor bescherming in aanmerking komen. Denk bijvoorbeeld aan een wetenschappelijk artikel, een film of een boek. Wie iets schrijft, tekent, fotografeert, componeert of produceert heeft op zijn 'werk' of 'geestelijke schepping' tot zeventig jaar na zijn overlijden auteursrecht, volautomatisch⁴. Maar wil er sprake zijn van auteursrecht dan moet het 'werk' dus in een oorspronkelijke vorm gegoten zijn en een persoonlijk stempel dragen. Oorspronkelijk wil zeggen dat het niet (gedeeltelijk) is overgenomen. Het werk mag best lijken op een ander werk, zolang er maar toeval in het spel is. Een persoonlijk stempel wil zeggen dat er creatieve keuzes gemaakt zijn en dat het uitgesloten is dat twee makers tot eenzelfde werk zouden kunnen komen.

Ter illustratie. Als je blote feiten in een tabel zet, is auteursrecht niet van toepassing. Iedere andere onderzoeker had een soortgelijke tabel kunnen maken. Een selectie van blote feiten kan wel beschermd zijn als het een selectie is met een persoonlijk stempel.

Op het moment dat auteursrecht wél van toepassing is, wie is dan de auteursrechthebbende? In principe is dat de bedenker van het werk. Maar er zijn uitzonderingen:

• als het werk als onderdeel van het dienstverband is gemaakt komt het auteursrecht aan de werkgever toe
• als een opdrachtgever van een onderzoek in het contract bedingt dat de auteursrechten aan hem worden overgedragen. Dat is precies wat NWO in haar regeling subsidieverlening² gedaan heeft.

Stel dat je naast de blote feiten ook een auteursrechtelijk beschermde vorm van de onderzoeksdata wilt gebruiken. Dan hoef je daarvoor alleen toestemming aan de maker te vragen als je deze openbaar wilt maken en/of wilt verveelvoudigen. Voor een privé kopie voor eigen gebruik of studie hoef je geen toestemming te vragen. Je mag ook te allen tijde gebruik maken van citaatrecht, maar je mag niet meer citeren dan strikt noodzakelijk voor je doel en je moet de naam van de maker en de bron van het citaat vermelden. 

Databankenrecht

Ook al zijn de blote feiten vrij, dan nog kun je te maken krijgen met databankenrecht³. Databankenrecht heeft met creativiteit of oorspronkelijkheid van de (inhoud van de) databank niets van doen. Het gaat puur om de bescherming van diegenen die een grote investering in tijd en geld hebben gedaan om de gegevensverzameling aan te leggen en beschikbaar te stellen. Bij een dergelijke databank moet je toestemming vragen voor:

- het opvragen en hergebruiken van een substantieel deel van de databank
- het herhaaldelijk opvragen van een niet substantieel van de databank 

Meer weten? Zie de verkorte juridische wegwijzer voor ruwe data⁵

Licentieovereenkomsten

Eén van primaire doelen van het archiveren van data is hergebruik te faciliteren. Als je dan duidelijk de voorwaarden aangeeft waaronder dat mag dan kan dat hergebruik bevorderen. Een licentieovereenkomst is een rechtmatig instrument dat vooraf bepaalt onder welke omstandigheden het werk gebruikt mag worden. 3TU.Datacentrum gebruikt de licentieovereenkomst van DANS⁶ en heeft die aangepast naar 3TU.formaat⁷ (deze staat nog op naam van de voormalig directeur van TUDelft Libray). Het is een niet-exclusieve licentie die inhoudt dat je dataset ook bij andere partijen mag deponeren. Met de licentie verwerft 3TU.Datacentrum toestemming om de data ter beschikking te stellen aan geregistreerde gebruikers.

In de praktijk kunnen de beperkingen in een licentie nog een te grote drempel vormen voor hergebruik. Stel dat je datasets gaat mixen met datasets gaat mixen met datasets, etc .... Als het dan verplicht is dat je de maker van een dataset moet noemen als je op zijn data voortbouwt, dan kan dat een arbeidsintensieve (en op termijn onmogelijke) opdracht blijken. Daarom gaan ze bij sommige data portals een stap verder dan bij DANS en 3TU.Datacentrum. Aan onderzoekers die hun data bij Dryad deponeren wordt toestemming gevraagd⁸ om hun data onder een zogeheten Creative Commons Zero (CC0) (no rights reserved) licentie te laten publiceren. CC0 is speciaal gemaakt om juridische en technische obstakels voor het hergebruik van onderzoeksdata uit de weg te ruimen. Dryad is een internationaal data archief voor data die ten grondslag liggen aan peer-reviewed artikelen in de biowetenschappen.

“… given the potential for significantly negative unintended
consequences of using copyright, the size of the public domain,
and the power of norms inside science, we believe that copyright
licenses and contractual restrictions are simply the wrong tool
[for data], even if those licenses and contracts are used
with the best of intentions.”

Science Commons Database Protocol FAQ

Dryad voldoet aan de aanbeveling in het rapport "Legal status of research data"⁹ dat stelt dat rechthebbenden elk recht op zouden moeten geven of een uitzondering zouden moeten geven voor niet commercieel gebruik. Volgens de schrijvers van het rapport zou een gedragscode moeten kunnen volstaan.  In het rapport wordt een EU-brede aanpak van copyright voorgesteld, onder andere omdat het delen van onderzoeksdata zich niet aan landsgrenzen houdt. Een specifiek Nederlands obstakel dat in de weg kán staan bij het delen van onderzoeksdata, is de zogeheten onpersoonlijke geschriftenbescherming. Op het moment dat de auteurswet en databankenwet niet van toepassing zijn, kun je toch nog te maken krijgen met deze regeling. De bescherming is er puur op gericht kopiëren van verder onbeschermd materiaal te voorkomen.

Willen onderzoeksdata vrij gedeeld gaan worden, dan moeten de obstakels die dit voorkómen zo veel mogelijk uit de weg worden geruimd. In het raport "Data in publiek-private projecten"¹⁰ komen ze tot dezelfde conclusies:

• Voorkom dat rechten een obstakel voor het delen en hergebruiken van onderzoeksdata kunnen vormen
• Gebruik gedragscodes in plaats van beschikbare standaardlicenties
• Spoor de wetgever aan om obstakels bij het delen en hergebruiken van onderzoeksdata te voorkomen.

Een duidelijke richting, de toekomst tegemoet. 

Privacy

Privacy kan een obstakel vormen in het vrij te beschikking stellen van onderzoeksdata¹⁰. Dit is in Nederland geregeld in de Wet bescherming persoonsgegevens¹¹ (Wbp). De Gedragscode voor gebruik van persoonsgegevens in wetenschappelijk onderzoek¹² vertaalt deze wet naar de praktijk. Zo moesten de persoonsgegevens uit deze real life event logs uit Eindhoven eerst weggepoetst worden voordat ze aan 3TU.Datacentrum werden aangeboden.

<sup>1. VSNU. (2004). Nederlandse Gedragscode Wetenschapsbeoefening. Retrieved 8-12-2011 from http://www.vsnu.nl/Media-item/Nederlandse-Gedragscode-Wetenschapsbeoefening.html
2. NWO. (2011). NWO Regeling Subsidies. Retrieved 8-12-2011 from http://www.nwo.nl/files.nsf/pages/SPES_5VEDDR/$file/Regeling%20subsidieverlening%20NWO.pdf
(Op 12 oktober 2011 verschijnt op de voorpagina van NRC Handelsblad het bijbehorende krantenartikel met de kop "NWO eist onderzoeksdata op". De aanleiding voor deze hernieuwde aandacht is een publicatie in het kwartaalblad E-Research & Data)
3. SURFdirect. (2009). De juridische status van ruwe data; een wegwijzer voor de onderzoekspraktijk.
Retrieved 8-12-2011 from
http://www.surffoundation.nl/SiteCollectionDocuments/SURFdirect_De%20juridische%20status%20van%20ruwe%20data_wegwijzer.pdf
4. Overheid.nl. (2011). Auteurswet. Retrieved 8-12-2-11 from http://wetten.overheid.nl/BWBR0001886/geldigheidsdatum_13-10-2011
5. SURFdirect. (2009). Verkorte wegwijzer om te bepalen welke toestemming nodig is om onderzoeksgegevens van anderen te kunnen hergebruiken. Retrieved 8-12-2011 from http://www.surffoundation.nl/nl/publicaties/Documents/SURFdirect_De%20juridische%20status%20van%20ruwe%20data_verkorte%20wegwijzer_st.pdf
6. DANS licentie overeenkomst gedeponeerde data. Retrieved 8-12-2011 from http://www.dans.knaw.nl/content/dans-licentieovereenkomst-gedeponeerde-data
7. 3TU.Datacentrum. Retrieved 8-12-2011 from
https://docs.google.com/open?id=0B9Ccd1URnalvNGNiOGUzZmQtYmRmMy00YmFiLTlhZTItMmZjOGU0NDliMzYy
8. Dryad. (2011). Why Dryad uses CC0. Retrieved 8-12-2011 from http://blog.datadryad.org/2011/10/05/why-does-dryad-use-cc0/
9. Knowlegde Exchange. (2011). Full report: The legal status of research data in the four partner countries. Retrieved 8-12-2011 from knowledge-exchange.info/Default.aspx
10. SURFshare. (2011). Data in publiek-private projecten: Juridische aspecten. Retrieved 8-12-2011 from http://www.cier.nl/wp-content/uploads/2011/10/DIPPP-Juridische-aspecten_def-1.pdf
11. Personal Data Protection Chamber. Guide for personal data processors. Personal Data Protection Act. Retrieved 8-12-2011 from http://www.utwente.nl/igs/DataLab/Documents/Guide%20to%20personal%20data%20protection.pdf
12. Overheid.nl. (2011). Wet bescherming persoonsgegevens. Retrieved 8-12-2011 from http://wetten.overheid.nl/BWBR0011468/geldigheidsdatum_08-12-2011
13. VSNU. (2005). Gedragscode voor gebruik van persoonsgegevens in wetenschappelijk onderzoek. Retrieved 8-12-2011 from http://www.vsnu.nl/Media-item/Gedragscode-voor-gebruik-van-persoonsgegevens-in-wetenschappelijk-onderzoek.htm</sup>